فرهاد قاسمی آقباش

پایداری شیروانی‌ها و دامنه‌های خاکی از چالش‌های اساسی در مهندسی عمران و مدیریت منابع طبیعی است، به‌ویژه در مناطق کوهستانی که رانش زمین و فرسایش خاک تهدیدات جدی برای زیرساخت‌ها و اکوسیستم‌ها ایجاد می‌کنند. این مطالعه مروری نقش گونه‌های مرتعی و جنگلی در تثبیت شیروانی‌ها از طریق سیستم ریشه و تکنیک‌های زیست‌مهندسی را بررسی می‌کند. گونه‌های جنگلی مانند کاج نروژی (Picea abies) و اقاقیا (Robinia pseudoacacia) با ریشه‌های عمیق و قدرت کششی، رانش‌های عمیق را کاهش داده و ضریب ایمنی را تا ۵۰٪ افزایش می‌دهند. در مقابل، گونه‌های مرتعی مانند وتیور Chrysopogon zizanioides و Lolium perenne با ریشه‌های فیبری و متراکم فرسایش سطحی را ۳۰-۵۰٪ کاهش داده و مقاومت برشی خاک را تا ۵۱۵٪ بهبود می‌بخشند. زیست‌مهندسی با استفاده از تکنیک‌هایی مانند willow walls و brush layers، با ترکیب این گونه‌ها، پایداری را به‌طور هم‌افزایی افزایش می‌دهد. روش‌های مطالعه شامل اندازه‌گیری‌های میدانی (توزیع ریشه و تست‌های کششی)، آزمایشگاهی (تست‌های برشی و میکروسکوپ الکترونی روبشی) و مدل‌سازی (مانند مدل‌های Wu-Waldron و Fiber-Bundle) است. در ایران، گونه‌های بومی مانند Carpinus betulus و Melica persica پتانسیل بالایی در تثبیت دامنه‌های واریزه‌ای نشان داده‌اند. با این حال، چالش‌هایی مانند تغییرات اقلیمی و کمبود داده‌های محلی نیازمند تحقیقات بیشتر است. این بررسی نشان می‌دهد که ترکیب گونه‌های مرتعی و جنگلی در زیست‌مهندسی، مشروط به انتخاب گونه‌های مناسب و مدیریت یکپارچه راهکاری اقتصادی و پایدار برای مدیریت شیروانی‌هاست.